Postępowanie mandatowe

Jeżeli przyjmiesz mandat karny, tym samym kończysz postępowanie mandatowe bez możliwości późniejszego zaskarżenia go w zwykłym trybie. Odmowa przyjęcia mandatu oznacza natomiast skierowanie sprawy do sądu, gdzie można kwestionować zarówno swoją winę, jak i okoliczności oraz uchybienia dotyczące sprawy. Dlatego przed przyjęciem mandatu warto wiedzieć, jakie są konsekwencje obu możliwości i w jakich sytuacjach prawomocny mandat może zostać uchylony. Tego rodzaju zagadnieniami zajmuje się prawo karne. Poniższe opracowanie przedstawia najważniejsze zasady postępowania mandatowego na podstawie przepisów wskazanych w artykule.

Jakie są najważniejsze cechy postępowania mandatowego?

Postępowanie mandatowe charakteryzuje się umiarkowanym formalizmem polegającym na tym, że nie wydaje się decyzji o jego wszczęciu, czynności nie są protokołowane, organ ujawniający popełnione wykroczenie jest również uprawniony do nałożenia grzywny, a co najważniejsze brak jest środków zaskarżenia.

Postępowanie prowadzi Policja, oraz inne organy, gdy otrzymują takie uprawnienie w przepisach szczególnych. Aktualnie policjanci uprawnieni są do nakładania grzywny w drodze mandatu karnego za wszystkie wykroczenia, które podlegają ściganiu w zakresie ich działania.

Jaka jest maksymalna wysokość grzywny nałożona w drodze mandatu karnego?

Maksymalna wysokość grzywny, jaką można nałożyć w drodze mandatu karnego to kwota 500 złotych, chyba że czyn wyczerpuje znamiona wykroczeń określonych w dwóch lub więcej przepisach zawartych w Kodeksie wykroczeń – wtedy grzywna może być wymierzona w kwocie do 1000 złotych.

Przykładem zbiegu wykroczeń jest sytuacja, w której nocą sprawca rozbija kamieniami latarnię uliczną, a jednocześnie wywołanym w ten sposób hałasem (hukiem rozbijanego klosza) zakłóca spoczynek nocny mieszkańców pobliskich domów. Jego czyn wypełnia znamiona z art. 124 § 1 i z art. 51 § 1 Kodeksu wykroczeń (art. 51 § 2 Kodeksu wykroczeń, gdy czyn miał charakter chuligański lub sprawca działał pod wpływem alkoholu), a wtedy sąd stosuje wobec sprawcy przepis przewidujący karę najsurowszą, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu środków karnych także na podstawie innych naruszonych przez sprawcę przepisów.

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia przewiduje jeszcze, iż w postępowaniu mandatowym:

• w których oskarżycielem publicznym jest właściwy organ Państwowej Inspekcji Pracy albo właściwy organ Inspekcji Transportu Drogowego lub Policji w zakresie obowiązków lub warunków przewozu drogowego wymienionych w załączniku nr 1 i 2 do ustawy z dnia 6 września 2001 roku o transporcie publicznym można nałożyć grzywnę w wysokości do 2.000 złotych;
• w sprawach o czyny określone w art. 54-56 i art. 57a ustawy z dnia 20 marca 2009 roku o bezpieczeństwie imprez masowych można nałożyć grzywnę w wysokości do 2000 złotych;
• jeżeli ukarany co najmniej dwukrotnie za wykroczenie przeciwko prawom pracownika określone w Kodeksie pracy prawie pracy popełnia w ciągu dwóch lat od dnia ostatniego ukarania takie wykroczenie, właściwy organ Państwowej Inspekcji Pracy może w postępowaniu mandatowym nałożyć grzywnę w wysokości do 5.000 zł.

Należy zwrócić uwagę, iż brak jest uregulowania dotyczącego minimalnej wysokości grzywny jaką można nałożyć w postępowaniu mandatowym, co pozwala przyjąć, iż jest to kwota 20 złotych, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (przepis, który został naruszony przez sprawcę).

Jakie informacje o karach przewidzianych w artykule warto uporządkować?

W jakich sytuacjach można nałożyć grzywnę w postępowaniu mandatowym?

Grzywnę można nałożyć w postępowaniu mandatowym tylko wtedy, gdy:

• schwytano sprawcę wykroczenia na gorącym uczynku lub bezpośrednio po popełnieniu wykroczenia (do 14 dni od daty ujawnienia czynu);
• stwierdzono popełnienie wykroczenia naocznie pod nieobecność sprawcy, a nie zachodzi wątpliwość co do sprawcy czynu (do 90 dni od daty ujawnienia czynu);
• stwierdzono popełnienie wykroczenia za pomocą przyrządu kontrolno-pomiarowego lub urządzenia rejestrującego, a sprawca nie został schwytany na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem i nie zachodzi wątpliwość co do sprawcy czynu (do 180 dni od daty ujawnienia czynu).

Funkcjonariusz nakładający grzywnę zobowiązany jest do:

• określenia jej wysokości;
• określenia wykroczenia zarzucanego sprawcy;
• poinformowania sprawcy wykroczenia o prawie odmowy przyjęcia mandatu karnego i o skutkach prawnych takiej odmowy.

Kiedy można uchylić przyjęty mandat karny?

Czy przyjęcie mandatu oznacza zakończenie sprawy?

I. Przyjmujemy mandat

W sytuacji, gdy przyjęliśmy mandat, możliwość „odwołania się” od niego ogranicza się jedynie do kilku sytuacji. Jak wspomniano na wstępie, ukarany nie może zaskarżyć prawomocnego mandatu, co sprowadza się do tego, iż nie będzie podstaw do uchylenia prawomocnego mandatu karnego gdy:

• ukarany sprawca wykroczenia kwestionuje swoją winę (uważa, iż nie popełnił wykroczenia, za które został ukarany);
• czyn, za który nałożono grzywnę, powinien zostać zakwalifikowany z innego przepisu Kodeksu wykroczeń niż to uczynił organ mandatowy;
• mandat został nałożony przez nieuprawnionego funkcjonariusza;
• wymierzono grzywnę rażąco surową nieuwzględniającą sytuacji majątkowej sprawcy, jego możliwości zarobkowych oraz warunków osobistych i rodzinnych.

Uchylić prawomocny mandat można jedynie w terminie 7 dni od daty jego wystawienia wtedy, gdy:

• grzywnę nałożono za czyn niebędący wykroczeniem;
• grzywnę nałożono na osobę, która popełniła wykroczenie przed ukończeniem 17 lat;
• grzywnę nałożono na osobę, która działała w obronie koniecznej, stanie wyższej konieczności lub była niepoczytalna;
• grzywnę nałożono za wykroczenie, za które należałoby orzec środek karny;
• grzywnę nałożono w wysokości powyżej 500 złotych, bądź za zbieg wykroczeń powyżej 1000 złotych, ale jedynie w części przekraczającej te kwoty.

Prawomocny mandat można również uchylić w każdym czasie na wniosek ukaranego, jeżeli:

• Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją, ratyfikowana umową międzynarodową lub z ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego została nałożona grzywna w postępowaniu mandatowym;
• potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską.

Sąd właściwy do rozpoznania sprawy rozstrzyga na posiedzeniu wniosek o uchylenie prawomocnego mandatu. Jeżeli dojdzie do jego uchylenia, sprawa trafia do organu mandatowego, który po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających może skierować wniosek o ukaranie do sądu.

Co dzieje się w przypadku odmowy przyjęcia mandatu?

Jak wygląda postępowanie po odmowie przyjęcia mandatu?

II. Odmawiamy przyjęcia mandatu karnego

W przypadku, gdy osoba na którą miała zostać nałożona grzywna w drodze mandatu karnego, odmawia jego przyjęcia, funkcjonariusz występuje do sądu z wnioskiem o ukaranie. Sprawa podlega wówczas rozpoznaniu na zasadach ogólnych.

Właściwym do rozpoznania sprawy jest co do zasady sąd, w okręgu którego popełniono wykroczenie. Jeżeli zarzucono popełnienie wykroczenia w związku z meczem wyjazdowym i obwiniony (po skierowaniu wniosku o ukarania do sądu właściwego miejscowo) zgłosi np. 30 świadków z Katowic lub okolic to można spróbować, powołując się na zasadę ekonomii procesowej, przenieść postępowanie do Sądu właściwego np. ze względu na miejsce zamieszkania obwinionego i świadków.

W postępowaniu toczącym się na zasadach ogólnych nie mamy żadnych ograniczeń więc możemy zarówno kwestionować swoją winę, jak również wskazywać uchybienia formalne dotyczące naszej sprawy.

Jaką karę może wymierzyć sąd za wykroczenie?

Sąd skazując za popełnione wykroczenie może wymierzyć karę, jeżeli ustawa tak stanowi:

• aresztu (od 5 do 30 dni);
• ograniczenia wolności (1 miesiąc);
• grzywnę (od 20 złotych do 5000 złotych);
• naganę.

Przykładem może być sytuacja, w której osoba bierze udział w zgromadzeniu posiadając przy sobie materiały pirotechniczne w postaci racy (lub je odpalając). Art. 52 § 1 pkt 5 Kodeksu wykroczeń przewiduje za ten czyn karę aresztu do 14 dni, karę ograniczenia wolności albo karę grzywny. Funkcjonariusz Policji za ten czyn może wymierzyć maksymalnie karę grzywny do 500 złotych. Sąd natomiast może orzec bądź karę aresztu do 14 dniu, bądź karę ograniczenia wolności albo karę grzywny do 5000 złotych. Pokazuje to sytuację, w której czyn może zostać surowiej ukarany przez Sąd niż przez policjanta, aczkolwiek z doświadczenia należy wspomnieć, iż nie zdarzają się sytuację w której odmawiając przyjęcia mandatu, sąd wymierza karę inną niż kara grzywny. Niestety może się zdarzyć, gdy kara grzywny zostaje wymierzona w wysokości wyższej niż proponowana w drodze mandatu karnego (ograniczeniem jest tu maksymalna kara grzywny przewidziana za dane wykroczenie).

Jakie koszty może wiązać się z postępowaniem sądowym?

Kolejną kwestią są koszty postępowania sądowego, na które składają się wydatki i opłaty.

W orzeczeniu kończącym postępowanie sąd obciąża obwinionego:

a) zryczałtowanymi wydatkami postępowania (przykładowo):

• za postępowanie zwyczajne – 100 złotych;
• za postępowanie nakazowe – 50 złotych;
• za badanie chemiczne krwi lub moczu – 60 złotych;

b) opłatą:

• kara grzywny – opłata w wysokości 10% jej wartości nie mniej niż 30 złotych;
• kara ograniczenia wolności – 30 złotych;
• kara aresztu – 30 złotych.

Jakie są najważniejsze różnice między przyjęciem a odmową przyjęcia mandatu?

Jakie wnioski wynikają z zasad postępowania mandatowego?

Jeżeli kwestionujemy swoją winę, i możemy to udowodnić przed sądem, bądź dostrzegamy inne uchybienia, to w żadnym wypadku nie możemy zgodzić się na przyjęcie mandatu. Odmawiając jego przyjęcia, należy jak najszybciej zabezpieczyć dowody przemawiające na naszą korzyść (dane świadków, nagrania z monitoringu itp. itd.) Niestety należy przygotować jak najwięcej argumentów, bo w starciu z zeznaniami policjantów, co do zasady stoimy na przegranej pozycji.

Ponadto należy pamiętać, iż karalność wykroczenia ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynął rok, a jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie, karalność wykroczenia ustaje z upływem 2 lat od popełnienia czynu.

Jakie pytania najczęściej pojawiają się w związku z postępowaniem mandatowym?

Co to jest postępowanie mandatowe?

Postępowanie mandatowe to uproszczony tryb reagowania na wykroczenia, w którym uprawniony funkcjonariusz lub organ może nałożyć na sprawcę grzywnę w drodze mandatu karnego. Przyjęcie mandatu oznacza co do zasady zakończenie sprawy bez kierowania jej do sądu, dlatego przed jego przyjęciem warto znać konsekwencje takiej decyzji.

Czy można odmówić przyjęcia mandatu karnego?

Osoba, której funkcjonariusz chce nałożyć mandat karny, może odmówić jego przyjęcia. W takim przypadku sprawa może zostać skierowana do sądu, który rozpoznaje ją na zasadach ogólnych postępowania w sprawach o wykroczenia.

Czy można odwołać się od przyjętego mandatu?

Możliwość zaskarżenia prawomocnego mandatu karnego jest ograniczona. W określonych przez przepisy sytuacjach można wystąpić o jego uchylenie, między innymi wtedy, gdy grzywnę nałożono za czyn, który nie stanowił wykroczenia, albo gdy zachodziły szczególne okoliczności wskazane w przepisach.

Co dzieje się po odmowie przyjęcia mandatu?

Po odmowie przyjęcia mandatu funkcjonariusz może skierować do sądu wniosek o ukaranie. Sprawa jest następnie rozpoznawana w postępowaniu sądowym, w którym obwiniony może przedstawiać dowody, kwestionować swoją winę i wskazywać uchybienia dotyczące sprawy.

Czy po odmowie przyjęcia mandatu sąd może wymierzyć wyższą grzywnę?

Wysokość kary orzekanej przez sąd może być wyższa od kwoty grzywny proponowanej w mandacie, jeżeli pozwalają na to przepisy dotyczące danego wykroczenia. Odmowa przyjęcia mandatu oznacza więc konieczność liczenia się z tym, że o odpowiedzialności i wysokości kary zdecyduje sąd.

Jakie dowody warto zabezpieczyć po odmowie przyjęcia mandatu?

Po odmowie przyjęcia mandatu warto możliwie szybko zabezpieczyć dowody dotyczące zdarzenia. Mogą to być między innymi dane świadków, nagrania z monitoringu, fotografie, dokumenty lub inne materiały pozwalające odtworzyć przebieg zdarzenia i przedstawić własną wersję okoliczności.

Czy postępowanie sądowe po odmowie przyjęcia mandatu wiąże się z kosztami?

Postępowanie sądowe w sprawie o wykroczenie może wiązać się z wydatkami i opłatami. Ich wysokość zależy między innymi od rodzaju postępowania, orzeczonej kary oraz poniesionych wydatków procesowych.

Jak długo można ponosić odpowiedzialność za wykroczenie?

Okres, po którym ustaje karalność wykroczenia, zależy od przepisów obowiązujących w danym stanie prawnym. W tym zakresie szczególnie istotne są przepisy Kodeksu wykroczeń dotyczące przedawnienia karalności, dlatego przy ocenie konkretnej sprawy należy sprawdzić aktualne regulacje.